کنه شناسی

مقدمه‌ای در رابطه با کنه‌ها:

کنه‌ها یکی از گروه‌های شاخه بندپایان Arthropoda بوده که به همراه عقرب ها، رتیل ها و عنکبوتیان در رده Arachnida (عنکبوتیان) قرار میگیرد. کنه‌ها از لحاظ محیط زندگی در تمام نقاط زندگی یافت میشود، اعم از نواحی گرمسیر، سردسیر، یخ های قطبی، اقیانوس ها و حتی چشمه های آب گرم و غیره. عده از کنه‌ها از آفات درجه یک در گیاهان محسوب میشوند. علاوه بر این آنها میتوانند ناقل بیماری برای گیاهان نیز باشند که از طریق انتقال ویروس به گیاهان صورت میگیرد. کنه‌ها را به کنه‌های گیاهی mites و کنه‌های حیوانی ticks تقسیم میکنند. کنه‌های حیوانی از خون جانوران و حیوانات اهلی تغذیه کرده و از این طریق نیز میتوانند ناقل بیماری حتی برای انسان باشند. بعنوان مثال برخی از آنها میتوانند باعث ایجاد ریزش مو در حیوانات شوند. برخی دیگر از کنه‌ها را تحت عنوان کنه‌های گردوغبار خانگی house dust mites می شناسند. این گونه کنه‌ها در خانه داخل گردوغبار فرش، تشک و پرده یافت شده و باعث ایجاد عوارض تنفسی شدید مانند انواع آلرژی و حساسیت میگردند. تعدادی نیز می توانند در قاعده مو یا مژه فعالیت کنند.برخی دیگر از آفات مهم انباری بشمار می آیند.کنه‌ها از لحاظ استفاده در مبارزات بیولوژیک و همچنین از لحاظ پوسیده‌خواری و کمک به تجزیه مواد در طبیعت بسیار حائز اهمیت اند. آنها از لحاظ تنوع گونه‌ای بسیار متنوع اند که تابحال فقط حدود سی هزار گونه آن شناخته شده که احتمال می رود به نیم میلیون نیز برسد.

تاریخچه کنه شناسی:

کنه‌ها را از زمانهای خیلی قدیم می شناختند. اولین اشاره به کنه‌ها مربوط به لوله های پاپیروس در مصر می باشد که از آن بعنوان تب کنه‌ای (tick fever) یاد شده. بعد از آن حدود 850 سال ق.م هور به کنه‌هایی که در سطح بدن سگ فعالیت داشتند اشاره میکند. 500 سال بعد ارسطو به کنه‌هایی که روی بدن ملخ دیده شد اشاره کرد. در روی بالپوش سوسک ها و یا بین بندهای قفسه سینه و شکم آنها به احتمال زیاد کنه یافت میشود.

از سال 1650 م واژه Acari متداول شد. در قرن هجدهم لینه در کتابش به جنس هایی از کنه از جمله جنس آردیا اشاره میکند. نهایتا می توان گفت ظهور علم کنه شناسی مربوط به اواخر قرن 19 و اوایل قرن 20 است.

رده بندی کنه‌ها:

شاخه Arthropoda دارای 3 زیرشاخه میباشد. البته اختلاف نظر در طبقه بندی آن زیاد میباشد. که برای نمونه بر پایه طبقه بندی بارنز (Barnnes 1987) این شاخه دارای 4 زیرشاخه میباشد.

اول: Trilobita که مربوط به دوران پیش از کامبرین هستند. Tri به چم سه و Lobita به چم برجستگی میباشد. این سه برجستگی توسط دو شیار طولی در پشت بدن ایجاد شده است. فراوانی آنها در کامبرین و اردوویسین بوده است و فسیل آنها در حال حاضر یافت میشود.

دوم: Mandibulata (آرواره داران) که مجهز به یک جفت آرواره بالا Mandible هستند.

بارنز زیرشاخه آرواره داران را 2 زیرشاخه آرواره داران خاکزی Terrestrial Mandibulates یا تک انشعابی ها Uniramia و آرواره داران آبزی Aquatic Mandibulates یا همان سخت پوستان Crustaces می داند.

ما در اینجا آن را در مجموع زیرشاخه آرواره داران می پذیریم. این زیرشاخه شامل رده هایی از قبیل رده رمی پدیا، سفالوکاریدا، آبشش پایان، آرواره پایان و رده سخت پوستان عالی که جنس معروف آن خرخاکی Oniscus بوده و رده های دیگری از قبیل رده صدپایان Chilopoda ، هزارپایان Diplopoda ، پائروپودا Pauropoda ، سیم فیلا Symphyla و رده حشرات Insecta می باشد.

سوم: Chelicerata (قلاب داران) که دارای یک جفت کلیسر یا اندام انبرک مانند هستند. کلیسر دارای حرکات عمودی می باشد و وظیفه آن خرد کردن غذا می باشد. این زیرشاخه شامل رده های کلان کاسگان یا خرچنگ های عقرب مانند Merostomata ، رده عنکبوت های دریایی Pycnogonida ،رده عنکبوتیان Arachnida بوده که رده عنکبوتیان شامل زیررده هایی از قبیل زیررده عقرب ها Scorpiones ، زیررده عنکبوت ها Araneae ، زیررده عنکبوت های پادراز Opiliones ، شبه عقرب ها Pseudoscorpionida ، رطیل ها Sulpugida ، عقرب های دم شلاقی Pedipalpida و زیررده کنه‌ها Acari می باشند.

از لحاظ تکاملی شواهد چندانی در دسترس نیست که بتوان از روی آن تکامل کنه‌ها را بررسی کرد. کنه‌ها دارای تنوع زیستی و تغذیه‌ای هستند. در نتیجه تنوع و تغییرات مرفولوژیک در آنها بسیار وسیع است که در سایر موجودات کمتر دیده میشود. بعضی افراد معتقدند (شارو 1966) که قدمت کنه‌ها مربوط به دوره دونین است و از عقرب های دم شلاقی مشتق شده اند.

Grandjean معتقد بود که کنه‌ها متعلق به دو گروه تحت عنوان Acariformes و Parasitiformes هستند که هر گروه شامل این راسته ها با مثالی از خانواده میباشند:

Astigmata = Acarididae

Prostigmata = Actinedidae

Cryptostigmata = Oribatidae

این سه راسته بالا در مجموع کنه های گیاهخوار نامیده میشوند.

Notostigmata = Opilioacaridae

Tetrastigmata = Holothyridae

Mesostigmata = Gamasidae

Metastigmata = Ixodidae

کنه‌ها یکی از متنوع ترین گروه بندپایان است که اثری از بندبند شدن در بدن آنها وجود ندارد. در برخی گونه ها ممکن است شیارهای عرضی بعد از پای دوم یا پای چهارم به چشم بخورد.

ویژگی بارز کنه‌ها:

کنه‌ها دارای مشخصات اصلی زیر هستند:

1. بدن از دو قسمت شامل گناتوزوما Gnathosoma و ایدوزوما Idiosoma تشکیل یافته است که اولی دربرگیرنده قطعات دهان و پیوستهای آن و دومی بقیه بدن به همراه پاها را شامل میشود.

2. دارای یک جفت کلیسر هستند که ممکن است دو تا سه بندی باشد و به اشکال مختلف در کنه‌ها دیده شود که اندام اصلی تغذیه‌ای بوده و وظیفه خردکردن مواد غذایی را عهده دار است.

3. دارای یک جفت پدیپالپ دو تا پنج بندی است که به اشکال مختلف دیده میشود.

4. پاها بندبند، معمولا چهار جفت (در برخی دو یا سه جفت) دارد که شش تا هفت بندی هستند.

5. تنفس بوسیله سوراخ های ریز تنفسی یا استیگما انجام میشود و در برخی تنفس بصورت جلدی است.

6. وضعیت قرار گرفتن منافذ تناسلی در سطح شکمی در افراد ماده متفاوت است و در برخی گونه ها نرها دارای آلت جفت گیری تحت عنوان Penis یا Aedeagus می باشند.

مرفولوژی کنه‌ها:

بدن در کنه از دو قسمت گناتوزوما و ایدوزوما درست شده که این دو قسمت توسط شیارهایی تحت عنوان Circum capitual suture از یکدیگر متمایز میشوند.

اولی در کنه‌ها شبیه سر در حشرات است با این تفاوت که قطعات دهان و پیوستهای مربوط به آن مانند کلیسر و پدی‌پالپ را شامل میشود. مغز کنه‌ها به جای اولی در ناحیه دوم یعنی ایدوزوما واقع شده است. چشم ساده در صورت وجود در ناحیه پشتی و یا پشتی جانبی ناحیه propodosoma قرار دارد. بدین ترتیب اولی را میتوان به لوله‌ای تشبیه کرد که غذا از طریق آن به مری انتقال پیدا میکند. سقف این لوله گناتوزومایی را قطعه‌ای تحت عنوان Tectum تشکیل میدهد. در بعضی گونه ها مانند افراد راسته Metastigmata در اثر توسعه قاعده گناتوزوما قطعه‌ای تحت عنوان Hypostome بوجود می آید.

در بالای حفره دهان یک جفت کلیسر دو تا سه بندی قرار دارد که ممکن است دارای قابلیت انبساط و انقباض در داخل گناتوزوما باشد. کلیسر اولین جفت از پیوست های پیش دهانی است که در گروه‌های مختلف به اشکال مختلف دیده میشود. مثلا در کنه‌های شکارگر کلیسر سه بندی بوده و دارای یک انگشت ثابت یا Fixed digit و یک انگشت متحرک Movable digit می باشد که در جویدن طعمه از آن استفاده میکند.

در کنه‌های گیاهخوار کلیسر تبدیل به اندام سوزنی شکلی تحت عنوان stylet شده و بند قاعده‌ای آن stylophore یا اندام نگه دارنده استایلت نام دارد که از آن جهت سوراخ کردن بافت گیاهی استفاده میشود. مثل کنه دونقطه‌ای.

کلیسرها برخلاف آرواره بالا در حشرات دارای حرکات عمودی (از بالا به پایین) است و در عنکبوت ها کلیسرها مجهز به غدد مولد زهر در قاعده هستند. کلیسر در کنه‌ها هیچگاه نمیتواند نقش حسی را ایفا کند و همیشه یک اندام تغذیه‌ای است. در برخی از کنه‌ها مثل کنه‌های خانواده Phytoseiidae انگشت متحرک کلیسر مجهز به اندامی تحت عنوان Spermadactyle یا Sperm transfer organ بوده که وظیفه آن انتقال اسپرم به کنه ماده است.

پدی‌پالپ اولین زوج از پیوست های پس دهانی بوده و یک اندام حسی بشمار میرود که مجهز به موهای گیرنده تحریکات شیمیایی و لامسه‌ای است و به کنه در پیدا کردن غذا و یا میزبان کمک میکند. در کنه‌های شکارگری پدی‌پالپ مجهز به اندامی است که از آن در جهت گرفتن و نگه داشتن طعمه استفاده میکند. کتوتاکسی موهای موجود در سطح پدی‌پالپ در شناسایی و تشخیص گونه در کنه‌ها بسیار حائز اهمیت است.

حفره دهان Buccal cavity در کنه‌ها منتهی به حلق یا Pharynx میشود. حلق به صورت یک پمپ مکشی در بلع غذا عمل میکند. ناحیه گناتوزوما دارای تعداد زیادی غدد بزاقی است که در هضم مواد غذایی نقش دارد. در کنه‌های تارتن غدد مولد ابریشم در قاعده پدی‌پالپ قرار گرفته که ترشحات آن از طریق مجرایی طول پدی‌پالپ را طی کرده و از طریق منافذی که در انتهای پدی‌پالپ قرار گرفته تحت عنوان Spinneret از پدی‌پالپ خارج میشود.

ایدیزوما در کنه وظایفی مشابه سر، سینه و شکم در حشرات دارد و ممکن است مجهز به تزئینات خاص کیتینی باشد. کتوتاکسی موهای موجود در سطح این صفحات در Idiosoma در تشخیص خانواده در کنه‌ها حائز اهمیت است.

Idiosoma در کنه‌ها ممکن است بوسیله شیارهای مختلفی به قسمت های مختلف تقسیم بندی شود که از آن جمله میتوان به شیار Sejugol furrow اشاره کرد که بعد از جفت دوم پاها وجود دارد و ایدوزوما را به دو قسمت propodosoma و hysterosoma تقسیم بندی میکند. اولی ناحیه‌ای است که جفت اول و دوم پا را شامل میشود و دومی از بعد از پاهای دوم تا انتهای بدن را شامل میشود. این ناحیه به نوبه خود توسط شیار postpedal fur که بعد از پای چهارم قرار دارد به دو ناحیه تحت عنوان ناحیه Metapodisoma و Opisthosoma تقسیم بندی میشود. به مجموع propodosoma و Metapodisoma ناحیه Podosoma گفته میشود که پاها در آن قرار میگیرد و شامل چهار جفت پا است و مجموع propodosoma و Gnathosoma بنام Proterosoma خوانده میشود. بخش شکمی ایدوزوما ممکن است دارای صفحات مختلفی باشد که شکل صفحات و تعداد موهای موجود در صفحات از لحاظ تشخیص حائز اهمیت است.

ساختار جلد بدن:

پوسته خارجی بدن در کنه‌ها یا Integument مثل حشرات از یک لایه اپیدرمی و لایه های کوتیکولی تشکیل شده که به وسیله لایه اپیدرمی ترشح میشود. در حد فاصل بین لایه اپیدرمی و لایه کیتینی لایه‌ای بسیار نازک و دانه دانه وجود دارد که به آن لایه Schmidt layer گفته میشود. لایه های کوتیکولی در جلد بدن کنه از سطح خارج به سمت داخل عبارتند از:

1. Epicuticle که متشکل است از لایه‌ای سیمانی یا Cementlayer و یک لایه بی رنگ که محتوی مو است بنام Tectostracum که این دو لایه وظیفه حفاظت پوست را بر عهده دارند و مانع از دست رفتن آب بدن میشوند. Cuticulin نازک و بی رنگ است و فاقد کیتین می باشد. مجاری غدد ترشحی یا Pore canal تا زیر لایه کوتیکولین ادامه پیدا کرده و تنها انشعابات ظریف آن تحت عنوان Micropore با لایه کوتیکولین در ارتباط است. وظیفه Pore canal رساندن ترشحات لایه اپیدرمی به سطوح مختلف می باشد. بعد از لایه کوتیکولین به ترتیب دو لایه Exocuticle (با بیشترین حجم و لایه اصلی) و Endocuticle وجود دارند که هر دو از جنس کیتین هستند با این تفاوت که اولی با رنگهای اسیدی و دومی با رنگهای قلیایی رنگ آمیزی میشود.

زیر سلولهای اپیدرمی غشای پایه‌ای Basement membrane نیز دیده میشود. در لایه های جلد بدن کنه ممکن است غددی وجود داشته باشد که ترشحاتی به خارج بدن ایجاد کند. همچنین در سطح جلد بدن کنه موهای حسی وجود دارد که دارای منشا اپیدرمی است و با اعصاب در ارتباط است.

اندام حرکتی (پا):

جز در موارد استثنایی مانند کنه‌های خانواده اریوفیده که دارای دو جفت پا هستند و کنه‌های خانواده Tenuipalpidae که دارای سه جفت پا هستند، سایر کنه ها در مرحله لاروی دارای سه جفت پا و در مرحله نیمف Nymphe و بلوغ دارای چهار جفت پا هستند. بندهای پا در کنه‌ها به شرح زیر است:

Tarsus - Tibia - Genu = Patella - Femur - Trochanter - Coxa

ساختار پیش پنجه، شکل ناخن Empodium در گونه های مختلف از لحاظ تشخیص ممکن است حائز اهمیت باشد. در برخی گونه ها ناخن یا امپودیوم ممکن است دارای تعدادی موی چسبنده یا tenet hair باشد که این نیز از لحاظ تشخیص در گونه ها مورد توجه است. پاها در برخی از کنه‌ها ممکن است بجز وظیفه حرکتی وظایف دیگری هم داشته باشند. بعنوان مثال در برخی پای اول بعنوان اندام حسی بوده یا ممکن است مجهز به ناخن های بسیار قوی باشد که از آن جهت نگهداری طعمه استفاده میشود. در برخی کنه‌ها مانند کنه مسافر Phoretic mity پاها ممکن است دارای اندام بادکش مانندی باشد که از آن جهت چسبیدن به بدن سایر موجودات و جابجایی استفاده میکنند. کتوتاکسی موهای موجود در سطح پا در بندهای مختلف بسیار مهم است.

دستگاه تنفسی Respiratory sys:

مبادله گازهای تنفسی اکسیژن و دی اکسید کربن بصورت های مختلفی انجام میشود. سوراخ های تنفسی یا استیگما از لحاظ وجود یا عدم وجود و همچنین موقعیت قرار گرفتن در کنه‌ها بسیار مهم است و صفت اصلی برای تشخیص راسته است. استیگما در داخل به لوله های تراشه‌ای اتصال داشته و تبادلات گازی بصورت مستقیم بین محیط و سلولهای بدن انجام میگیرد. بر اساس محل قرار گرفتن سوراخ های تنفسی کنه‌ها به راسته هایی که قبلا هم ذکر شده تقسیم بندی میشوند.

1. راسته Mesostigmata: در افراد این راسته استیگما در بخش شکمی در کناره Coxa در پای سوم قرار گرفته و از قسمت جلو به لوله تنفسی یا Peritrem متصل شده و به سمت جلوی بدن امتداد دارد. وظیفه Peritrem تسهیل ورود و خروج هوا است.

2. راسته Prostigmata: در افراد این راسته استیگما و پریترم در بخش جلویی بدن در حدفاصل بین کلیسرها و یا در قاعده کلیسر قرار میگیرد.

3. راسته Cryptostigmata: در افراد این راسته استیگما در حفره Coxa پای اول یا سوم و یا حدفاصل بین آنها قرار گرفته و از نظر ظاهری پنهان است.

4. راسته Astigmata: فاقد استیگما و پریترم است و تنفس از طربق پوست صورت میگیرد.

5. راسته Metastigmata: در افراد این راسته استیگما و پریترم بعد از Coxa پای چهارم یا بین سوم و چهارم و بر روی صفحه استیگمایی یا Stigmatal plat قرار گرفته است. این مناطق دارای روزنه های هوا هستند که وظیفه دریافت و ذخیره گازهای تنفسی را دارد.

6. راسته Notostigmata: دارای چهار جفت استیگما است که بصورت قرینه در حاشیه پشتی Hysterosoma به صورت روزنه های نیم دایره قرار میگیرد.

7. راسته Tetrastigmata: دارای دو جفت استیگما در بخش شکمی و بعد از Coxa پای دوم می باشد. یک جفت آن دارای پریترم و یک جفت آن فاقد پریترم است.

در Prostigmata پا در ناحیه شانه یا Showder قرار گرفته که حدفاصل بین Gnathosoma و Propodasoma میباشد.

اندام های حسی:

سطح بدن کنه‌ها بخصوص Idiosoma دارای موهای حسی کیتینی است که بعضی از آنها وظیفه لامسه‌ای دارند و به آنها tactile setae گفته میشود که ممکن است به اشکال مختلف موئی، برگی شکل و نیزه‌ای و ... دیده میشود. برخی از موها به دو گروه تقسیم میشوند. موهایی که در ساختار خود دارای ماده Actinopilin یا Actiocitin هستند و موهایی که فاقد این ماده اند. Actino کیتینی ید دوست است و از لحاظ نوری فعال است. بر این اساس کنه‌ها براساس وجود یا عدم وجود Actino در موهای سطح بدن به دو گروه کلی تقسیم شدند. گروه Actinotrichida و Anactinotrichida که در اولی موهای سطح بدن محتوی Actino است و شامل سه راسته Prostigmata ، Astigmata ، Cryptostigmata (خانواده (Oribatidae است. در دومی موهای سطح بدن فاقد Actino که شامل چهار راسته دیگر است.

وجود موهای حسی لامسه‌ای در سطح Idiosoma و همچنین ساختار آنها و وضعیت قرار گرفتن Actino از لحاظ تشخیص رده بندی بسیار حائز اهمیت است. یکی از موهای حسی در کنه‌ها موهایی تحت عنوان Trichobothridium یا Trichobothri که این موها در حجم داخلی کاملا از Actino پر شده است. این موها از دو قسمت شامل یک حفره حسی Bothridium و یک موی حسی Sensillum تشکیل شده که معمولا به تعداد یک یا دو جفت در ناحیه پروپودوزوما قرار گرفته اند. این موها به عنوان یک اندام تعادلی عمل میکنند و وظیفه درک باد و ارتعاشات را برعهده دارند. موهای گیرنده تحریکات شیمیایی معمولا برروی بندهای پنجه پا یا پدی‌پالپ قرار گرفته اند. از جمله موهای گیرنده شیمیایی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. خار حسی Eupathidium: موهای خار شکلی هستند. در بند انتهای پدی‌پالپ و پاها پراکنده است و دارای یک غلاف نازک از Actino که اطراف پروتوپلاسم سلولی را احاطه میکند.

2. موهای Famulus: این موها خیلی شبیه به موهای خار حسی بوده و دارای غلاف نازکی از Actino میباشند. اما تفاوت آنها با خار حسی در این است که این موها در انتها منشعب یا متورم اند و در پنجه پای اول دیده میشود.

3. موهای میله حسی Solenidium: موهایی هستند که در انتها گرد بوده و در طول خود حالت مخطط دارد. این موی حسی روی پدی‌پالپ و پنجه پا وجود دارد و از لحاظ تشخیص در جنس و گونه مهم است.

در کنه‌های Anactino موهای حسی ممکن است به صورتهای مختلف دیده شود. بعنوان مثال در کنه‌های Ixodida در سطح پشتی پنجه پای اول اندام حسی تحت عنوان اندام هالی یا Hallers organ وجود دارد که این اندام دارای دو کپسول حسی بوده که در داخل کپسولهای حسی، موهای حسی قرار میگیرد. موهای حسی موجود در حفره جلویی وظیفه درک رطوبت و موهای حفره عقبی وظیفه درک بویایی را برعهده دارند. از جمله اندامهای حسی دیگر میتوان به Urstigmata clapard organ اشاره کرد که در بخش شکمی لاروهای راسته های Prostigmata ، Astigmata ، Cryptostigmata در روی Coxa پای اول یا دوم و یا در حدفاصل بین آنها وجود دارد. وظیفه این اندام کاملا مشخص نشده اما Grandjean میگوید وظیفه آن درک رطوبت و تنفس میباشد.

غدد ترشحی در کنه‌ها Secretion:

غدد ترشحی در کنه‌ها معمولا تک سلولی است و دارای مجاری ترشحی است. بعنوان مثال غدد بزاقی در کنه‌های اریوفیده و سایر کنه‌ها در بخش جلویی ایدوزوما قرار دارد که از طریق دو مجرا به حفره دهان باز میشود و وظیفه هضم پیش دهانی را دارد. در کنه‌های دامی ترشحات غدد بزاقی منجر به تولید مواد سیمانی میشود که باعث اتصال کنه به بدن میزبان میگردد. همچنین غدد بزاقی این کنه‌ها حاوی مواد ضد انعقاد خون است که مانع از لخته شدن خون میگردد. غدد گوارشی در ناحیه معده قرار دارد که وظیفه هضم و تجزیه مواد را دارند. غدد ترشحی کنه های خونخوار پروتئاز و غدد ترشحی کنه های گیاهخوار ساکاراز و گلوکاز دارد. آنزیم های موجود در غدد ترشحی خانواده اریوفیده موجب هیپرپلازی و هیپرتروفی نیز میشود.

در کنه‌های خانواده Tetranykhidae غدد مولد ابریشم در قاعده پدی‌پالپ قرار گرفته است. ترشحات طول پدی‌پالپ را طی میکند. (Spinneret) در کنه‌های خانواده Acaridae در سطح پشتی بدن یک جفت غده تحت عنوان Opisthonotal gland وجود دارد که وظیفه آن ترشح Alarm phromon میباشد.

در کوکسای پای برخی از کنه ها مجرایی تحت عنوان Coxal gland وجود دارد.

دستگاه گردش خون :

خون در کنه‌ها یا همولنف دارای سلولهایی است که در کنه‌های دامی شناسایی شده و به شرح زیر میباشد:

1. Proleucocyte: به اندازه mμ 6 تا 5 و دارای هسته بسیار بزرگی است.

2. Oval hematocyte: به اندازه μm 20 تا 10 ، قلیا دوست (بازوفیل) و محتوی گلیکوژن میباشد.

3. Ameboid hematocyte: به اندازه μm 25 تا 12 که وظیفه دفاع از بدن را دارد.

وظایفی از قبیل: انتقال مواد غذایی و هورمون ها، مرطوب نگه داشتن بدن، انتقال انرژی، انتقال مواد زائد دفعی و متابولیکی و همچنین وظیفه دفاع در برابر میکروارگانیزم های مهاجم را دارد.

وظیفه انتقال و گردش خون را یکسری ماهیچه های شکمی و پشتی انجام میدهد که از یک طرف به پشت و از طرف دیگر به کوکسای پای اول متصل اند. در کنه های دامی یک قلب شش گوش به آئورت متصل است.

نکته: خون در کنه ها هیچ نقشی در انتقال گازهای تنفسی ندارد.

دستگاه گوارش Alimentary canal ، Digestive sys

دستگاه گوارش در کنه‌ها کامل بوده و از لحاظ ساختار ممکن است در گروه‌ها و راسته های مختلف تفاوتهایی داشته باشد. بطور کلی دستگاه گوارش به ترتیب از ناحیه دهان یا Buccal cavity که در بخش گناتوزوما قرار دارد شروع شده، دهان مواد غذایی را به یک حلق یا Pharynx ماهیچه‌ای که بصورت یک پمپ مکشی عمل میکند هدایت کرده و سپس مواد غذایی وارد مری یا Oesophagus میشود. مری در کنه‌ها از مغز گذشته و سپس به معده یا Ventriculy متصل میشود. معده در کنه‌ها دارای انشعاباتی تحت عنوان لوله های کور Gastric caeca بوده که وظیفه آنها افزایش سطح هضم و جذب مواد غذایی است. در کنه‌هایی که از مواد جامد تغذیه میکنند مانند راسته Astigmata که در برخی نیز وجود ندارد. سلولهای جلویی معده پرده‌ای تحت عنوان پرده دور غذا یا Pritrophic membrane را ترشح میکند که وظیفه آن جلوگیری از تماس مستقیم مواد غذایی با جدار معده میباشد. بعد از معده روده کوچک Intesting و بعد روده عقبی وجود دارد که دو قسمت Rectum و Anus را شامل میشود. در محل اتصال معده به روده عقبی لوله های مالپیگی وجود دارند که وظیفه آنها جذب مواد زائد متابولیکی و دفع آن از طریق مخرج است. حجم معده در کنه‌های گیاهخوار بیشتر از کنه‌های خونخوار میباشد.

نکته: فقط دهان در ناحیه گناتوزوما قرار دارد.

نکات: علت نامگذاری کنه های دونقطه ای به این نام، پر شدن کلروفیل تغذیه شده و ذخیره آن در لوله های کور میباشد که بصورت دو نقطه دیده میشود.

در بعضی کنه ها لوله های مالپیگی ترکیباتی تحت عنوان گوانین ترشح میکنند.

کنه هایی وجود دارند که مواد دفعی خود را در سطح پشتی بدن ذخیره و با یک شکاف از سطح پشتی بدن خود آنها را دفع میکنند.

دستگاه عصبی Nervous. sys:

شامل گره عصبی بالای مری و گره عصبی زیر مری است. اندامهایی مانند پا، دستگاه گوارش، ماهیچه و دستگاه تولید مثلی از گره زیر مری اعصاب را دریافت میکنند و قطعات دهان و چشم ها اعصابی را از گره بالای مری دریافت میکنند. سلولهای عصبی موجود در دستگاه عصبی از نوع حرکتی است.

دستگاه تولیدمثل Reproductive. sys:

1. Male Rep sys: شامل بیضه Testis که در کنه‌ای راسته Mesostogmata و Metastigmata بیضه ها در هم ادغام شده اند و در بعضی ممکن است بیضه خوشه ای و انشعاب دار باشد. وظیفه بیضه تولید اسپرم است که از طریق دو مجرا تحت عنوان Vas deferanse به مجرای اسپرم انداز Edjaculatory duct در ارتباط است. (غدد ضمیمه قبل از مجرای اسپرم انداز است). معمولا یک جفت غدد ضمیمه یا accessory gland ترشحات خود را به مجرای اسپرم انداز می ریزند. مجرای اسپرم انداز در انتها با سوراخ تناسلی یا gonopore در ارتباط است. وظیفه accessory gland ترشح مایعی جهت تغذیه و حفظ طولانی مدت اسپرم میباشد. در برخی از کنه‌ها (Astigmata و Prostiagmata) gonopore دارای آلت جفت گیری Aedeagus – Penis (زائده ای کیتینی است در بخش انتهایی ایدیوزوما) میباشد که اندام خارجی تناسلی است. Penis از داخل gonopore خارج میشود.

2. Female Rep sys: دستگاه تناسلی ماده از یک یا چند تخمدان Ovary تشکیل شده است که به مجرایی تحت عنوان Oviduct متصل است. مجرای Oviduct در کنه‌های راسته Mesostigmata و Prostigmata به رحم uterus و از آنجا به مهبل vagina اتصال یافته که در نهایت به سوراخ gonopore اتصال می یابد. غدد ضمیمه نیز ترشحات خود را به مهبل می ریزد. وظیفه تخمدان تولید Ovul است.

در برخی از کنه‌های Astigmata رحم وجود ندارد، در عوض دارای کیسه ذخیره اسپرم Spermatheca or Seminal receptacle or Seminal vesicle و اتاقک جفت گیری bursa capulatrix می باشد.

Monotrysia: حشرات یا کنه هایی که یک منفذ جنسی دارند که آن هم تخم ریزی میکند و هم جفت گیری.

Ditrysia: حشرات و کنه هایی که یک منفذ جفت گیری و یک منفذ تخم ریزی دارند.

سوراخ تناسلی در ماده ها نسبت به محور طولی بدن ممکن است در موقعیت طولی یا عرضی قرار بگیرد. در کنه‌های گیاهخوار (Tetranychidae) بهترین روش برای طبقه بندی جنس و گونه شکل ادیاگوس است.

روش های جفت گیری و انتقال اسپرم در کنه‌ها:

در کنه‌هایی که نر ادیاگوس دارد جفت گیری بصورت مستقیم انجام میشود. یعنی اسپرم وارد کیسه دریافت کننده اسپرم میشود. از آنجا به تخمدانها میرسد و لقاح صورت میگیرد. این نوع جفت گیری در کنه‌های راسته Prostigmata و Astigmata مثل خانواده های Acaridae و Stigmaeidae و Tenuipalpidae و Tetranychidae وجود دارد.

در کنه‌هایی که نر فاقد آریاگوس میباشد غدد ضمیمه، کیسه‌ای تحت عنوان Sperm pocket ترشح میکند که اسپرم ها در داخل آن قرار گیرد و این کیسه اسپرم به طرق مختلف به کنه ماده عرضه میشود. مثلا در راسته Mesostigmata (کنه های شکارگر) انتقال کیسه اسپرم به وسیله Sperm transfer organ که بر روی انگشت متحرک کلیسر است انجام میشود. بدین ترتیب که کنه نر Gnathosoma را خم کرده و اسپرم پاکتی که بصورت یک قطره در دهانه gonopore ظاهر شده را برداشته و به gonopore جنس ماده انتقال میدهد. به این روش تولید مثلی اصطلاحا podospermy گفته میشود.

در کنه‌های راسته Metastigmata (کنه های دامی) کنه نر جهت انتقال یک اسپرم علاوه بر کلیسر، هیپوستوم و پدی‌پالپ را نیز وارد منفذ تناسلی ماده میکند که به این روش تولید مثل اصطلاحا tocospermy گفته میشود.

در بعضی کنه‌های راسته Prostigmata و کنه‌های Oribatida (Cryptostigmata) جفت گیری به روش غیر مستقیم انجام میشود. بدین صورت که کنه نر اسپرم پاکت تولید شده را بر روی ساقه‌ای تحت عنوان Spermatophore قرار میدهد. این ساقه در ابتدا بصورت مایع از دستگاه تناسلی نر خارج شده و سپس در مجاورت هوا خشک میشود. اسپرماتوفور حاوی فورومون های جنسی است که باعث جلب جنس ماده شده و کنه ماده به مجرد عبور از مجاورت اسپرماتوفور لبه های تناسلی آن باز شده و کیسه اسپرم وارد بدن میگردد.

تولید مثل و رشد جنین در کنه‌ها:

تولید مثل در کنه‌ها معمولا به طریقه جنسی و با مشارکت جنس نر و ماده انجام میگیرد.

اما در برخی از موارد تولید مثل میتواند بصورت بکرزایی اختیاری Facultative parthenogenesis انجام گیرد. بکرزایی در کنه‌ها ممکن است به سه صورت زیر دیده شود:

1. نرزایی Arrhenotoky: منظور تولید نرهای هاپلوئید از تخم تلقیح نشده است که در Prostigmata و Mesostigmata دیده میشود.

2. ماده زایی Thelytoky: تولید ماده های هاپلوئید از تخم های تلقیح نشده در سه راسته Mesostigmata ، Metastigmata و Crypthostigmata دیده میشود.

3. Amphoterotoky: تولید نر و ماده های هاپلوئید از تخم های تلقیح نشده که در Astigmata دیده میشود.

کنه‌ها از لحاظ تعداد کروموزومی متفاوت هستند. حداکثر 36 جفت دارند اما معمولا دو تا چهار جفت کروموزم در اکثر آنها دیده میشود.

تخم ریزی کنه‌ها:

اکثر کنه‌ها تخم گذار اند. (تخم گذاشته شده و سپس مراحل جنینی سپری میشود). در برخی از کنه‌ها مانند راسته Mesostigmata حالت تخم گذار- زنده زا دیده میشود. (مراحل در بدن مادر سپری شده و بلاقاصله تخم گذاری صورت میگیرد). تخم ها معمولا کروی یا تخم مرغی شکل هستندکه بصورت انفرادی و دسته جمعی در محیط های مختلف، در کنه‌های گیاهخوار در سطح گیاه، در کنه‌های شکارگر و خاکزی در محیط های حفاظت شده در خاک و در کنه‌های انگل در سطح بدن میزبان قرار داده میشود. برخی کنه‌ها دارای یک مرحله پورگی و برخی تا هشت مرحله پورگی دارند. مراحل رشدی در کنه شامل تخم، لارو، نیمف و بالغ است. (Egg – Larvae – Nymph - Adult). در کنه‌هایی که دارای سه مرحله هستند، پوره سن اول تحت عنوان Protonymph ، پوره سن دوم تحت عنوان Deutonymph و پوره سن سوم تحت عنوان Tritonymph نامیده میشود. هر یک از مراحل پورگی از لحاظ ظاهری و محل زندگی با یکدیگر متفاوت است.

در مراحل پورگی معمولا صفحات بدن به تدریج تشکیل شده و با گذشت زمان صفحات سخت تر میشود. در برخی از راسته ها سه مرحله تخمی ذکر شده مشاهده میشود.

در کنه‌های راسته Astigmata ،Deutonymph در شرایط نامساعد تشکیل یک مرحله مقاوم تحت عنوان Heteromorphic Deutonymph = Hypopus را میدهد. هیپوپوس مرحله مقاومی است که کلیسرها تبدیل به Palposoma شده و انتهای بدن مجهز به بادکش هایی است (صفحه مکنده Sucker plate) که کنه از طریق این بارکش ها به بدن سایر حشرات منتقل شده و بصورت Phoretic خود را از محیط نامساعد نجات میدهد. هیپوپوس در Astigmata به وفور دیده میشود.

طرز زندگی و رفتار در کنه‌ها:

روش زندگی در کنه‌ها متفاوت است. اما کنه‌ها را می توان به دو گروه کلی کنه‌های آزادزی Freeliving form و کنه‌های با زندگی انگل Parasite form تقسیم بندی کرد.

کنه‌های آزادزی شامل گروه‌های زیر می باشد: (گروه کنه‌های گیاهخوار، کنه های قارچ خوار و پوسیده خوار و کنه‌های شکارگر)

1. کنه‌های گیاهخوار

که خود به دو گروه تقسیم میشود.

A) کنه‌هایی که در قسمت های هوایی گیاه فعالیت میکنند: این کنه‌ها معمولا کم تحرک اند و به رنگهای زرد، قرمز و نارنجی و حتی سبز دیده میشوند. این کنه‌ها دارای استایلت سوزنی شکل بوده که آن را به داخل سلولهای گیاهی فرو برده و از محتویات آن تغذیه میکنند. این کنه‌ها معمولا متعلق به راسته Prostigmata هستند. سه خانواده مهم از این کنه‌ها شامل Tetranychidae ، Tenuipalpidae و Eriophyidae می باشد.

B) کنه‌های انباری: آنها نیز اصولا کم تحرک اند. دارای بدنی کیسه‌ای، متورم و گرد دارند. به رنگ سفید تا قهوه‌ای روشن دیده شده و کلیسرها ضخیم و در انتها دندانه دار و انبرک مانند است. کنه‌هایی که خیلی سریع حرکت میکنند حتما شکاری اند. این کنه‌ها معمولا از مواد انباری، خشکبار و بذر گیاهان تغذیه میکنند. دو خانواده مهم که در این دسته هستند شامل Acaridae و Glacyphagidae هستند. از دو گونه معروف آن میتوان به کنه آرد Acarus siro و کنه پیاز Rhizoglyphus اشاره کرد. کنه‌های Acaridae بخاطر موهای زیادی که روی بدن دارند اگر وارد دستگاه تنفسی شوند باعث عوارض شدید تنفسی خواهند شد. شایان ذکر است که کنه‌های گیاهخوار خاکزی نیز تا اندازه‌ای شبیه کنه‌های انباری اند.

2. کنه‌های قارچ خوار و پوسیده‌خوار: به این کنه‌ها Mycophagus یا Saprophagus میگویند. سه خانواده مهم در این گروه قرار میگیرد با نام های Acaridae ، Tarsonemidae و خانواده Glacyphagidae.

مانند گونه Glycyphagus domesticus که بیشتر Aspergillus را دوست دارد. برخی از گونه های راسته میان استیگمایان و بی استیگمایان پوسیده‌خوارند.

این کنه‌ها بر روی فضولات دام نیز زندگی میکنند.

3. کنه‌های شکارگر:

که اینها نیز به سه گروه تقسیم میشوند.

A) کنه‌های شکارگر خاکزی: محل فعالیت اینها خاکهای هوموسی و زراعی و بقایای محصولات بوده.

از سایر کنه‌ها و بندپایان کوچک یا تخم آنها تغذیه میکنند. کنه‌های شکارگر معمولا پاهای بلند و حرکت سریع دارند. کلیسر انبرک و سوزنی در آنها دیده میشود. از این گروه میتوان به کنه‌های سه خانواده Macrochelidae ، Parasitidae و Cheyletidae اشاره کرد.

B) شکارگرهای قسمتهای هوایی گیاه: این کنه‌ها نیز دارای پاهای بلند بوده و حرکت کرده و اغلب از کنه‌های گیاهی و تخم آنها تغذیه میکنند. این کنه‌ها معمولا به رنگهای قرمز، زرد و یا سبز دیده میشود. کلیسر انبرک مانند ولی در برخی سوزنی میباشد. خانواده های Phytoseiidae ، Stigmaeidae و Tydeidae نمونه هایی از این کنه‌ها هستند. خانواده Phytoseiidae گونه های مختلفی در ایران دارد. میزبان ویژه آن کنه دونقطه ای است که از تخم و بالغ آن تغذیه میکند. (روزانه تا 20 عدد)

C) کنه‌های شکارگر آبزی: این کنه‌ها از راسته پیش استیگمایان و خانوادهای Hydrachnidae و Limnesidae میباشند. صفت بارز این خانواده داشتن موهای بلند مخصوص شناست. شایان گفتن است که برخی از کنه‌های آبزی انگل محسوب میشوند. به رنگهای مختلف اند.

حالت دیگری که در کنه‌های آزادزی دیده میشود حالت مسافری است. این کنه‌ها در مراحل پورگی (مخصوصا سن 2) و مرحله بلوغ به حشرات و دیگر بندپایان چسبیده و جابجا میشوند که به این رابطه Phoresy می گویند. در خانواده های Acaridae و Analgestidae این حالت دیده میشود. برخی از کنه‌های راسته میان استیگمایان از طریق زائده عقبی یا دمی Anal pedicle به قسمتهای مختلف بدن میزبان چسبیده و جابجا میشوند.

کاربرد بیولوژیکی از کنه‌های شکارگر: در مبارزه بیولوژیک از کنه‌های شکارگر نیز استفاده میشود. برای مثال از خانواده Phytoseiidae در مبارزه بیولوژیک استفاده کرده اما کنه‌های خاکزی در این امر کاربردی ندارند.

به کنه های آبزی اصطلاحا Biological detector معمولا آبهایی که دارای کنه هایی از خانواده Hydrachnidae هستند از لحاظ بیولوژیک آب آنها فاقد آلودگی است. این بخاطر حساسیت بالای این کنه ها به آلودگی (عناصر معدنی، گوگرد و نیترات) است.

کنه‌های انگل دو گروه اند:

کنه‌های انگل خارجی Ectoparasite و کنه‌های انگل داخلی Endooarasite.

این گونه کنه‌ها در تمام راسته ها وجود دارند و در انتشار بیماری های مهمی مانند تب راجعه و حساسیت های پوستی مهم میباشند. کمترین آسیب آن خارش شدید پوستی است.

کنه‌های انگل خارجی: روی مهره داران و بی مهرگان زندگی میکنند و بیشتر دارای میزبان تخصصی اند. از طریق سوراخ کردن پوست بدن یا روزنه های موجود در سطح پوست به میزبان حمله میکنند و از خون، ترشحات چربی و سایر بافتهای قابل هضم تغذیه میکنند. راسته پس استیگمایان انگل خارجی بوده و در انتقال انواع بیماری های ویروسی، باکتریایی و پروتوزآ نقش دارند. مهمترین جنس آن Ixodes میباشد. از گونه های مهم نیز کنه زنبور عسل معمولی Varroa destructor ، کنه زنبورعسل کوچولو Euvarroa sinhai (خانواده Varroidae)

کنه مرغ یا کنه قرمز مرغ Dermanyssus gallinae (از همولنف و فولیکول مرغ تغذیه کرده و ناقل وبای مرغی است)

و کنه ابروی انسان Demodex folliculorum از خاتواده Demodicidae ( در قسمت ابرو و پیشانی از ترشحات پیاز موهای ابرو تغذیه میکند) را میتوان نام برد.

کنه‌های انگل داخلی: بیشتر روی مهره داران زندگی میکنند و دارای بدنی نرم هستند. رشد پاها و قطعات دهانی تحلیل رفته، فاقد چشم بوده و بیشتر در دستگاه تنفسی فعال اند. بعضی نیز در دستگاه گوارش فعالیت دارند. کنه تراشه زنبور عسل Acarapis woodi از خانواده Tarsonemidae مثالی است از کنه‌های فعال در دستگاه تنفسی است این کنه راه تراشه ها را بسته و سبب خفگی زنبور میشود. این بیماری به جزیره دایت معروف است. این کنه از روی گل به زنبور انتقال میابد.

برخی از کنه‌های انگل داخلی در اندام های شنوایی شب پره ها دیده میشوند. (خانواده Noctuidae) بیشتر این کنه‌ها از خانواده Dermanyssidae هستند. برخی از کنه‌ها بصورت انگل داخلی در دستگاه گوارشی اند و ایجاد تورم روده‌ای میکنند. برخی نشخوارکنندگان در اثر خوردن غلات آلوده به کنه (به ویژه کنه‌های خانواده های Acaridae و Glycyphigidae) دچار بیمای Acariasis میشوند که به استفراغ و اسهال منجر میشود.

رده بندی کنه ها:

در این بخش توضیحاتی در مورد راسته ها گفته خواهد شد و خانواده و جنس های مهم هر راسته رو نیز به اختصار بیان میکنیم:

راسته Opilioacarida یا Notostigmata:

از کنه‌های این راسته تا به حال در ایران گزارشی نشده. کنه‌هایی بطول 1 تا 5/2 میلیمتر هستند. شبیه به عنکبوتهای پابلند و دارای دوازده شیار عرضی هستند. بندهای پا دارای تقسیمات ثانویه است. دارای چهار جفت استیگما در بخش پشتی اُپیستوزوما است. فاقد پریتریم بوده و پدی‌پالپ در انتها مجهز به ناخن قلاب مانند است. کلیسر در آنها انبرک مانند، Hystrosoma دارای سوراخ های متعددی تحت عنوان Lyrrifyssure است. دارای دو جفت چشم نیز هستند. تنها دارای یک خانواده Opilioacaridae است. رژیم غذایی نامشخصی دارد و محل زندگی آن در مناطق خشک و نیمه خشک، در زیر تخته سنگ ها و پناهگاه های مختلف بوده و بعضی شکارگر و بعضی دیگر از دانه گرده و قارچ تغذیه میکنند.

راسته Tetrastigmata یا Holothyrida:

در این راسته کنه‌های بزرگ بطول 2 تا 7 میلیمتر با بدنی سخت، به اشکال گرد تا بیضی، فاقد شیارهای عرضی و دارای یک جفت استیگما و پریتریم در طرفین Coxa پای اول تا سوم و یک جفت در حاشیه جانبی بدن، کلیسر انبرک مانند و دارای کورنیکول و همچنین فاقد چشم، موجود میباشد. تعداد Lyrrifyssureدر آنها کم است. این راسته دارای دو خانواده تحت عنوان Allothyridae و Holothyryda میباشد. این دو خانواده در استرلیا و زلاندنو بیشترین جمعیت را دارند که در زیر سنگها و بقایای گیاهی زندگی کرده و از سایر بندپایان تغذیه میکنند. در ایران گزارشی از کنه های این راسته نشده است.

راسته Mesostigmata یا Gamasida: اندازه این کنه‌ها 2/0 تا 2 میلیمتر است. مجهز به صفحات اسکلروتینی در سطح پشتی و شکمی هستند. دارای یک جفت استیگما در کناره Coxa پای دوم تا چهارم بوده و پریتریم کشیده دارند. پنجه پدی‌پالپ در قاعده مجهز به یک ناخن منشعب و چنگال مانند است که ممکن است تعداد شاخه های آن متفاوت باشد و به نام Apotele معروف است. هیپوستوم در انتها دارای کورنیکول دندانه دار و سخت است. بدن در افراد این راسته در سطح پشتی و شکمی مسطح شده، گناتوزوما از جوش خوردن بخش میانی شکمی Coxa و پدی‌پالپ بوجود آمده است. هیپوستوم در بخش شکمی گناتوزوما و در حدفاصل Coxa و پدی‌پالپ قرار میگیرد که در این ناحیه دارای سه مو میباشد و ترتیب قرارگیری آن در تشخیص حائز اهمیت است. کلیسر سه بندی، دارای انگشت ثابت و متحرک است. انگشت ثابت دارای یک زائده مومانندی تحت عنوان Pilus dentilis که وظیفه آن هنوز مشخص نشده است میباشد. بند انتهایی کلیسر در برخی از کنه‌های Mesostigmata با توجه به رژیم غذایی ممکن است تغییراتی کند. مثلا در کنه‌های خانواده Dermanyssidae بند انتهایی کلیسرتبدیل به اندام شلاق مانندی شده است که از آن جهت سوراخ کردن بدن میزبان و تغذیه استفاده میگردد. کنه قرمز مرغ در درز و شکافهای مرغداری ها تخم گذاری میکند، به پر مرغ می چسبد و از خون مرغ تغذیه میکند. در آلودگی شدید باعث از بین رفتن آنها و در آلودگی خفیف باعث ضعیف شدن مرغ میگردد. کنه موش خانگی در سطح بدن موش فعالیت میکند و چون موش خانگی در خانه است باعث انتقال عوامل بیماری زا به انسان میگردد. پالپ ها از لحاظ ساختار شبیه پاها هستند و از پنج بند شامل پی ران، ران، زانو، تیبیا و تارسوس تشکیل یافته است. بعضی ها معتقدند که آپوتل Apotele هم جزء بندهای پدی‌پالپ است که تغییر شکل داده اما برخی دیگر معتقدند آپوتل یک موی ضخیم با انتهای منشعب است. این انشعابات در گونه های انگل آپوتل دو شاخه و در گونه های غیرانگل سه تا چهار شاخه است. ایدوزوما گرد یا بیضی شکل است و صفحه پشتی بدن در این کنه‌ها ممکن است یک تکه یا دو تکه باشد. در کنه‌های انگل داخلی معمولا صفحات پشتی وجود ندارد. چون در داخل بدن هستند نیازی به اندامهای حفاظتی ندارند. موهای موجود در سطح شکمی ایدوزوما در تفکیک گونه مورد استفاده بسیار حائز اهمیت است. در افراد این راسته پریتریم رشد کرده، گاهی بیشتر از Coxa پای اول طول دارد. در برخی از گونه ها ران به دو قطعه Basifemur و Telofemur تقسیم بندی میشود. پیش پنجه مجهز به دو ناخن قلاب مانند و امپودیوم بالشتک مانند است. در بعضی از کنه‌ها مانند کنه‌های Macrochelidae پاهای اول فاقد پیش پنجه هستند و پا دارای وظیفه حسی است. موهای موجود در روی پا در شناسایی گروه‌های مختلف مورد استفاده است. مراحل رشدی شامل تخم، لارو، protonymph ، deutonymph و Adult است. این کنه‌ها دارای پراکنش جهانی اند.

برخی از گونه ها دارای زندگی آزاد هستند، روی خاک، مواد گیاهی و بقایای محصولات زندگی میکنند. برخی شکارگر و برخی انگل داخلی یا خارجی مهره داران و بی مهره ها هستند.

از جمله خانواده های مهم: Macrochelidae ، Phytoseiidae ، Varroidae ، Dermanyssidae ، Uropodidae و Parasitidae است. این راسته در حد بزرگترین راسته در کنه‌هاست.

Macrochelidae: کنه‌هایی هستند درشت، دارای رنگ تیره، آپوتل دوشاخه، معمولا شکارگر و از تخم سایر بندپایان و کنه‌ها تغذیه میکنند. بیشتر در خاکهایی با مواد آلی زیاد یافت میشوند. از جمله مشخصات مهم در شناسایی افراد این گروه وجود یک جفت اسکلریت جانبی Accessory sclerite در طرفین صفحه حسی است. صفحات سینه‌ای، جنسی و شکمی-مخرجی دارای موها و نقوشی است که در تشخیص جنس و گونه بسیار مهم است. کلیسر در اینها سه بندی است و جفت اول پاها فاقد ناخن و امپودیوم اند و وظیفه حسی دارند. دارای پریتریم عصایی هستند.

Phytoseiidae: مشخصه تاکسونومیک مهمی که در تشخیص این خانواده کاربرد دارد این است که لبه عقبی صفحه جنسی به صورت Truncate دیده میشود. سطح پشتی بدن موهای کمی دارد. اسپرماداکتیل Spermadachtyle در اینها رشد کرده است. رنگ آنها زرد تا قرمز است و خیلی سریع حرکت میکنند.

در چرخه زندگی این خانواده دوره رشد 6 تا 7 روز طول میکشد و سرعت رشد به دمای محیط، کیفیت غذا و عوامل دیگر بستگی دارد. زمستان گذرانی بصورت کنه‌های ماده تلقیح شده در زیر پوست درختان است. در شرایط آب و هوای گرم در طول سال فعال هستند اما در آب و هوای سرد زمستان بصورت غیرفعال درمی آیند. افراد این خانواده دارای زندگی آزاد یا شکارگری اند و از مهمترین گروه کنه‌های مفید به حساب می آیند که در برقراری تعادل بیولوژیکی مهم اند و در برنامه IPM (Integrated Pest management) باید مورد توجه قرار گیرند. از جمله جنس و گونه های مهم میتوان به:

Amblyseius fallacis که میزبان آن کنه تارتن دونقطه ای Tetranychus urticae و T.medanieli است.

A.cucumeris که گونه های جنس Brevipalpus را برای شکار ترجیح میدهد.

Typhlodromus occidentalis و T.pyri که کنه‌های تارعنکبوتی و کنه قرمز اروپایی را ترجیح میدهند.

Phytoseiulus persimilis که این نیز از کنه دونقطه‌ای بشدت تغذیه میکند.

Amblyseius fallacis

Varroidae: از مشخصه های این خانواده این است که عرض بدن آنها بیشتر از طول بدنشان است و Coxa پاها با یکدیگر همجوار میباشند و فاصله ندارند. بیضی شکل اند. یکی از گونه های مهم این خانواده کنه زنبور عسل Varroa destructor است. این کنه انگل خارجی Apis melifera یا همان زنبور عسل است. از طریق فورتیک به بدن زنبور عسل کارگر یا زنبور عسل نر متصل شده و از این طریق خود را به کندو میرساند. وارد حجرات و سلولهای پرورش نوزادان شده، از همولنف، لارو و شفیره زنبور عسل تغذیه کرده، در داخل حجرات تخم گذاری میکند. تفریخ تخم پس از 2 روز انجام میشود. تغذیه این کنه‌ها باعث ضعیف شدن، ناقص الخلقه شدن و مرگ زنبور میشود. در آلودگی های شدید یک کندو ممکن است ده تا سی هزار کنه در کندو باشد. برای مبارزه با این کنه‌ها از نوارهای تدخینی بخصوص Apiston استفاده میشود. یا برای کنترل، از ترکیباتی که روی زنبور عسل مشکل ایجاد نکند مانند Menthol ، Folbex و Acarol استفاده میشود. V.jacobsoni گونه دیگر از این خانواده است.

Varroa destructor

Dermanyssidae: کلیسر در این خانواده شلاقی و صفحه پشتی بدن در انتها باریک و مخروطی شکل است. این کنه‌ها معمولا انگل خارجی پستانداران و پرندگان بوده، از خون آنها تغذیه میکنند. بعلاوه عوامل بیماری زای مختلفی به آنها منتقل می‌کند. کنه مرغ Dermanyssus gallinae پارازیت خارجی مرغ است. باعث ضعیف شدن، کاهش تعداد تخم و در آلودگی‌های شدید مرگ مرغ را بدنبال دارد. این کنه‌ها شب فعال هستند و در طول روز در درز و شکاف مرغداری‌ها پنهان میشوند. تخم گذاری این کنه‌ها بین پرهای پرنده صورت میگیرد و ناقل بیماری‌هایی مانند وبای مرغی . آبله مرغی هم میشود. در مبارزه با این کنه رعایت اصول بهداشتی در مرغداری‌ها اولین گام میباشد. بستن تمامی درز و شکاف های موجود در مرغداری و سم‌پاشی با سموم کنه کش (مالاتیون یا سوین 2%) بصورت گرد بر روی بدن مرغ صورت میگیرد.

Dermanyssus gallinae

Parasitidae: از مشخصه تیپیک آن مثلثی بودن صفحه جنسی که کنار آن متااسترنال شیلد وجود دارد، همچنین واجد یک خار قوی بنام آپوفیز نیز هستند.

Uropodidae: از مشخصه تیپیک این خانواده میتوان به وجود حفره های پروفوسا در کنار کوکسای پا اشاره کرد.

راسته Metastigmata: کنه‌های این راسته دارای اندازه های بزرگ تا 2 cm بوده، بدنی سخت با پوستی ضخیم و چرمی، در برخی گونه ها سطح پشتی مجهز به سپر پشتی یا Scutum ، گناتوزوما مجهز به هیپوستوم با دندانه های به عقب برگشته retroste teeth که بعنوان اندامی جهت چسبیدن به میزبان کمک میکند. پدی‌پالپ بصورت سه یا چهار بند عادی یا تلسکوپی است. استیگما بزرگ و مشخص، یک جفت بعد از Coxa پای چهارم و بر روی صفحه‌ای تحت عنوان Stigmatal plate قرار میگیرد. معمولا دارای یک یا دو جفت چشم نیز میباشند. سطح پشتی پنجه پای اول دارای Haller Organ است. این راسته سه خانواده دارد:

Nultalielidae: از گونه های این خانواده در ایران گزارشی نشده و نیازی به شرح آن نیست.

Ixodidae: از مهمترین کنه‌های خارجی حیوانات و ناقلین عوامل بیماری زا هستند که از خون یا همولنف تغذیه کرده، این کنه‌های دامی در مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر به وفور یافت میشود. محل گزارش این کنه‌ها علاوه بر ایجاد خونریزی تولید زخم هایی کرده که به سختی التیام می یابد. برخی از این کنه‌ها قادرند در میزبان ایجاد فلج موقت نمایند. نمونه‌ای از جنس‌های این خانواده جنس کنه گوسفند بوده که دارای بیش از پنجاه گونه است که گونه Ixodes ricinus بیش از سایر انواع آن مورد مطالعه قرار گرفته است. این کنه انگل پوست گوسفند است و گاه از خون خوک، سگ، خرگوش و حتی انسان تغذیه میکند. این کنه پس از آنکه مقدار زیادی خون بخورد به زمین می‌افتد. کنه بالغ آن حدود هزار عدد تخم می‌گذارد.

Ixodes ricinus

Argasidae: مشخصات این خانواده را با تفاوت‌های آن با خانواده Ixodidae بیان میکنیم.

تفاوت های خانواده Ixodidae و Argasidae:

در کنه‌های Argasidae گناتوزوما از سطح بالایی مشخص نیست، استیگما در حاشیه Coxa پای سوم و در حدفاصل Coxa پای سوم و چهارم بوده، فاقد Festoon (زوائد مستطیل شکل که در انتهای شکم کنه‌های خانواده Ixodidae وجود دارد) است. فاقد هیپوستوم با دندانه های به عقب برگشته، دارای چندین سن پورگی که تا هشت سن نیز گزارش شده، اما در Ixodidae تنها یک سن پورگی وجود دارد. در Argasidae چشم های ساده در بخش شکمی قرار دارد که در Ixodidae چشم های ساده در طرفین Scutum قرار دارند. در Agrasidae پدی‌پالپ بصورت سه بندی متوالی اما در Ixodadae پدی‌پالپ حالت تلسکوپی داشته و بند چهارم در داخل حفره‌ای در بند سوم قرار میگیرد.

این دو خانواده در زمره مهمترین انگل های خارجی حیوانات و ناقلین عوامل بیماری زا بشمار می‌آیند.

برخی از این کنه‌ها تمامی مراحل سیکل زندگی خود را بر روی بدن یک میزبان سپری کرده اما برخی پس از هر‌بار تغذیه میزبان را تغییر می‌دهند. کنه‌های Ixodidae بدن بسیار قابل انعطافی دارند و قادرند از حجم زیادی از خون تغذیه کنند. این کنه‌ها معمولا در نواحی گرمسیر و نیمه‌گرمسیر یافت میشوند. باعث انتشار بیماریهای مشترک بین انسان و دام شده، محل گزش آنها به دلیل تزریق برخی از مواد باعث ایجاد زخمهای عمیقی شده که به سختی التیام پیدا میکند. این کنه‌ها قادرند انواع بیماریهای ویروسی، باکتریایی و پروتوزئرها را به میزبان خود انتقال دهند. دارای چهار مرحله تخم، لارو، نیمف و آدولت هستند. تخمریزی در روی زمین در محل‌های زندگی میزبان و پناه‌گاهها صورت میگیرد. لارو این کنه‌ها معمولا فعالانه میزبان را جستجو کرده و از آن تغذیه میکند. پس از تغذیه میزبان را ترک کرده و یا بر‌ روی همان میزبان تغییر جلد داده تبدیل به Nymph میشود. Nymph نیز بر روی همان میزبان یا سایر میزبانها تغذیه و تبدیل به کنه بالغ میگردد. در کنه‌های Argasidae تعداد سنین پورگی بین 1-8 سن بوده اما در Ixodidae فقط یک سن پورگی وجود دارد. در کنه‌های Ixododae کنه نر پس از جفت‌گیری با جنس ماده از بین رفته اما در کنه‌های Argasidae نر و ماده تا سالیان متوالی زنده می‌مانند. (تا 12 سال نیز گزارش شده است). برخی از کنه‌ها تمامی مراحل رشدی خود را بر روی بدن میزبان سپری میکنند مانند جنس Boophilus که به این گروه از کنه‌ها، کنه‌های یک میزبانه گفته میشود. برخی از جنس‌ها مانند Rhipicephalus و Hyalomma مرحله لارو و نیمف را بر روی بدن یک میزبان و مرحله بالغ را بر روی میزبان دیگر سپری میکند. این گروه از کنه‌ها را دو‌میزبانه گویند.

برخی دیگر از کنه‌ها مانند جنس Amblyomma هر یک از مراحل رشدی خود را بر روی بدن یک میزبان سپری کرده که به آنها کنه‌های سه‌میزبانه اتلاق میشود.

روش‌های مبارزه با کنه‌های دامی:

مهمترین اصل رعایت اصول بهداشتی، نظافت و تیمار مرتب دام میباشد.

حمام سم با استفاده از سمومی مانند مالاتیون 5/2 در هزار، سوین، دیازینون، بایبون، دی‌کلروس و همچنین سم‌پاشی سطح بدن دام با استفاده از مالاتیون 5 در هزار یا با استفاده از سم سوین 5 در هزار.

سم‌پاشی مرغداری و دامداری با دیازینون 5 در هزار، بایبون 1 در هزار و لیندن 2٪ و گرفتن درز و شکاف مرغداری و دامداری با استفاده از مصالحی مثل سیمان.

راسته Prostigmata: شامل کنه‌های خاکزی، شکارگر، گیاهخوار، پوسیده‌خوار، مرده‌خوار و انگل است.

این راسته گروه‌های بزرگی را از کنه‌ها شامل شده

کنه‌های این راسته دارای یک جفت استیگما در قاعده و یا بین کلیسرها و یا در قسمت propodosoma هستند. اکثر گونه‌های این راسته دارای پریتریم هستند. دارای پدی‌پالپ پنج‌بندی که در انتهای آن زائده Thumb-claw process است. کلیسر در اینها به شکل Stylet سوزنی یا شلاقی است که جهت سوراخ کردن بافت گیاه میزبان استفاده میشود. بدن آنها نرم و مجهز به موهایی است که در تشخیص حائز اهمیت است. پنجه پا معمولا دارای امپودیوم و یک جفت ناخن قلاب مانند است که وجود یا عدم وجود موهای چسبنده یا Tenet hair بر روی ناخن یا امپودیوم در تشخیص جنس و گونه بسیار حائز اهمیت است. خانواده های متعددی در این راسته وجود دارد که از نظر کشاورزی حائز اهمیت اند که آنها را به اختصار شرح میدهیم:

Eriophidae و Rhyncaphytoptidae: در کنه‌های خانواده اریوفیده گناتوزوما افقی و در امتداد محور طولی بدن است اما در رینکافیتوپتیده گناتوزوما عمود بر محور طولی بدن است. از لحاظ بیولوژی اختلاف این دو خانواده در این است که کنه‌های خانواده اریوفیده بزاق سمی به گیاه میزبان تزریق میکنند و باعث ایجاد هیپرتروفی (افزایش حجم سلول) و هیپرپلازی (تکثیر بیش از حد سلول) و تولید گال میگردد. علاوه بر این، این کنه‌ها قابلیت انتقال بیماریهای ویروسی به گیاه میزبان را دارا هستند.

کنه‌های این دو خانواده از پنجه پا فاقد ناخن بوده، در عوض دارای یک امپودیوم پروش تحت عنوان Feather claw هستند.

از جمله گونه‌های مهم و خسارت‌زا در کنه‌های خانواده Eriophidae در کشاورزی میتوان به زنگار مرکبات یا کنه نقره‌ای مرکبات Phyllocoptruta oleivora که در پرتقال و نارنگی حالت زنگ زردی بوجود می‌آورد و در لیمو زنگ نقره‌ای ایجاد میکند. کنه حنایی گوجه فرنگی Aculops lycopersici بر روی ساقه و برگ تولید زنگار حنایی رنگ میکند و باعث ایجاد ترک یا شکاف طولی در ساقه شده و در نهایت باعث خشکیدگی و پژمردگی بوته و ریزش میوه میشود. کنه گال نمدی مو Colomerus vitis در پشت برگ مو تولید گالهای نرم میکند و کنه گال نمدی برگ گردو Aceria erinea و کنه گال نمدی گلابی Phytoptus pyri و کنه گالی انجیر Eriophyes ficus از دیگر گونه‌های این خانواده است. از جمله گونه‌های خسارت‌زا در کنه‌های خانواده Rhyncaphytoptidae میتوان به کنه تارتن انجیر یا Eotetranychus hirsti اشاره کرد.

Phyllocoptruta oleivora

Tetranychidae: در افراد این خانواده کلیسر بصورت استایلت است. در سطح بدن خطوطی دارد که شبیه اثر انگشت است. به این کنه ها، کنه‌های spider mite (کنه‌های تارعنکبوتی) گویند. پدی‌پالپ در افراد این خانواده پنج بندی و دارای زائده ناخن میباشد. محل فعالیت آنها در برگ است و Stylet را وارد سلولهای گیاهی کرده و از کلروفیل سلولها تغذیه میکنند. به همین دلیل محل تغذیه کنه‌های تارتن به رنگ سفید در می‌آید اما هضم پیش دهانی ندارند. (بزاق به گیاه تزریق نمیکند و گال نیز ایجاد نمیشود.) این کنه‌ها با هر بار فرو بردن استایلت به داخل سلول گیاهی حدود 22 سلول گیاهی را منهدم کرده و علاوه بر این تنیدن تار توسط کنه‌های این خانواده باعث جذب گردوغبار در سطح گیاه شده، متابولیسم و تنفس گیاه بشدت کاهش میابد. مراحل زندگی در کنه‌های این خانواده شامل مرحله تخم، لارو، مرحله استراحت اول protochrysalis (در این مرحله فرم پاها در کنه عوض شده و مرحله استراحت کنه قبل از تبدیل شدن به protonymph میباشد.) بعد از مرحله استراحت اول کنه وارد مرحله protonymph شده و بعد از این مرحله، مرحله استراحت دوم deutochrysalis را گذرانده و تبدیل به deutonymph میشود. در نهایت قبل از تبدیل شدن به کنه بالغ مرحله استراحت سوم teliochrysalis را پشت سر گذاشته و تبدیل به کنه بالغ یا Adult میشود.

این کنه‌ها هر ده تا پانزده روز یک نسل دارند و نسبت به درجه حرارت بسیار حساس هستند. معمولا در انتقال ویروسها نقشی ندارند. در سطح پشتی پنجه پای اول در این کنه‌ها دو جفت مو تحت عنوان Duplex setae وجود دارد که اندازه و فاصله موها از یکدیگر در تشخیص جنس‌ها حائز اهمیت است. از جنسهای این خانواده Tetranychus بوده که کنه ماده در این جنس درشت‌تر و برجسته‌تر و انتهای بدنی گرد اما کنه نر با بدنی ریزتر و انتهای بدنی تیز میباشد. در کنه‌های جنس Tetranychus موهای دوتایی که بصورت یک موی بلند و یک موی کوتاه است با فاصله مساوی از هم قرار گرفته اند. اما در جنس Eotetranychus موهای دوتایی در امتداد یکدیگر و بدون فاصله از یکدیگر واقع شده‌اند. در کنه‌های این خانواده فرم آمپودیوم و ناخن و وجود یا عدم وجود موهای چسبنده یا Tenet hair در تشخیص جنس و گونه بسیار مهم است. در برخی گونه‌ها ممکن است پنجه پا دارای ناخن قلاب مانند به همراه موهای چسبنده و فاقد آمپودیوم باشد.

در برخی دیگر ممکن است پنجه پا دارای آمپودیوم با موهای چسبنده و ناخن با موهای چسبنده دیده شود.

از آفات مهم این خانواده کنه قهوه‌ای پابلند سیب Bryobia rubrioculus بوده که میزبان اصلی آن سیب است. این آفت از آفات بسیار اقتصادی محسوب میشود. در این کنه طول پاهای جلویی 2برابر سایر پاهاست. از کلروفیل تغذیه میکند و تولید تار در سطح برگ گیاه مینماید.

Bryobia rubrioculus

کنه قرمز اروپایی Panonychus ulmi گونه‌ای دیگر است که در آن موهای سطح پشتی ایدوزوما از قاعده دارای برجستگی است.

از جمله گونه‌های دیگر میتوان به کنه تارتن دونقطه‌ای Tetranychus urticae اشاره کرد که پلی‌فاژ میباشد و دارای دامنه میزبانی بسیار وسیعی بوده. کنه قرمز مرکبات Panonychus citri به رنگ قرمز و نارنجی بوده و دارای پاهای بلند و کشیده است.

Panonychus citri

Tenuipalpidae: کنه‌ها در این خانواده دارای بدنی گلابی شکل به رنگهای قرمز و سبز، طول پاها نسبت به بدن کوتاه و فاقد شست ناخن بوده، به اینها کنه تارتن دروغین False spider mites میگویند که قابلیت تولید تار را ندارند. از گونه‌های مهم آن کنه پاکوتاه چای Brevipalpus obovatus و کنه قرمز پاکوتاه سیب Cenopalpus pulcher و کنه پاکوتاه مو Tenuipalpus را میتوان نام برد.

Brevipalpus obovatus

Tuckerellidae: این کنه‌ها در روی درخت سرو فعالیت میکنند. خسارت آنها جنبه اقتصادی ندارد. از مشخصات تیپیک این خانواده وجود موهای برگی شکل در سطح پشتی بدن و موهای شلاقی بلند که در انتهای بدنشان قرار دارد.

جنس Tuckerella sp در ایران اولین بار از روی سرو جمع‌آوری شده است.

دیگر خانواده ها:

Tarsonemidae:

پاها کوتاه، جفت اول و دوم با سوم و چهارم فاصله دار، نقش نداشتن پای چهارم در راه رفتن و مجهز بودن پای چهارم کنه نر به ناخن قطور و مجهز بودن پای چهارم کنه ماده به موی بلند و شلاقی از خصوصیات این خانواده است.

نمونه: کنه قارچ خوار Tarsonema myceliophagus و کنه گلهای زینتی Cyclamen mites

Cheyletidae:

به کنه های کله گنده معروف اند. شکارگر شته هستند. شست ناخن نازک و یک جفت موی داسی و یک جفت موی پروش داشته و کلیسر آنها سوزنی است.

Galigonellidae:

اندازه کوچک، بدن بیضی شکل، کلیسر سوزنی و بهم جوش خورده و فاصله بین پای اول و دوم با سوم و چهارم از مشخصات این خانواده است.

Stigmaeidae:

اندازه بزرگ، کلیسر سوزنی و بهم جوش نخورده مانند کنه Zetzellia mali

Rhaphignatidae:

کوکسای پای همجوار، شکارگر، کلیسر در قاعده از هم جدا. مانند کنه Rhaphignathus

Bdellidae:

گناتوزوما بلند و کشیده، کلیسر گلابی شکل (در قاعده پهن)، پدیپالپ پنج بندی و خمیده و در انتها دارای 2 موی بلند، معروف به کنه های پوزه دار Snout mite

Conaxidae:

شبیه به خانواده Bdellidae بوده اما فاقد 2 موی بلند پدیپالپ بوده و جای آن خار در طول پدیپالپ دارند.

منبع: http://hamid-ghobadi.blogfa.com