کنه شناسی

خانوادة Varroidae

اين کنه‏ها معمولاً بيضوی و به رنگ‏های قرمز تا قهوه ای روشن هستند. جلد بدن سخت، پاها کوتاه، کليسرها نوک تيز (فاقد انگشت متحرک)، هيپوستوم دارای دو جفت موی هيپوستومی، تريتواسترنوم کوتاه و تحليل‏رفته، انتهای پريترم ماده‏ها اندکی خميده بوده و گاهی عصايي شکل و يا ويرگول شکل به نظر مي‏رسد. افراد نر برخی گونه ها پريترم ندارند.

دو گونه از اين خانواده در ايران وجود دارد: Varroa destructor و Euvarroa sinhai که اولی به زنبور عسل اروپايي (Apis mellifera) و دومی به زنبور عسل کوچولو (Apis florea) حمله کرده و به عنوان انگل خارجی از همولنف ميزبان تغذيه می کنند. Euvarroa sinhai خسارت چندانی ندارد اما Varroa destructor از نظر اقتصادی گونه بسيار مهمی بوده و هر ساله خسارات فراوانی را به زنبورداران در سرتاسر جهان وارد می کند. در اينجا به اختصار به بيولوژی اين آفت اشاره مي شود:

کنه‏هايی نسبتاً بزرگ و بيضوی بوده و طول بدن کمتر از عرض آن است. اين کنه‏ها با استفاده از کليسرهای سوزنی شکل که در حاشيه انتهايي مجهز به خارها و دندانه های تيز است، بافت غشايي و نرم بين بندهای بدن زنبور را سوراخ و از همولنف آن تغذيه می‏کنند. کنه‏ها حجره های لاروی 5- 5/5 روزه را که هنوز مسدود نشده اند انتخاب کرده، وارد آن شده و در زير بدن لارو به صورت وارونه قرار گرفته و اندکی از آن تغذيه می‏کنند. سپس منتظر می‏مانند تا لارو زنبور به شفيره تبديل شود. در اين هنگام کنه‏ها به شفيره متصل شده و از همولنف آن تغذيه می‏کنند. سپس کنه در جدار حجره تخمريزی می‏کند. دوره جنينی حدود 24 ساعت بوده و لارو پس از ظهور درون پوسته تخم باقی می‏ماند. لاروها 24 ساعت بعد تغيير جلد داده و به پروتونمف تبديل می‏شوند. پروتونمف‏ها 2-5 روز از همولنف شفيره تغذيه کرده، سپس به دئوتونمف تبديل شده پس از 2-3 روز نيز کنه‏های بالغ ظاهر می‏شوند. نرها پس از جفت‏گيری از بين رفته ولی کنه های ماده همراه زنبوران از سلول (و از کندو) خارج شده و مجدداً دوره زندگی خود را آغاز می‏کنند. يک نسل ماده ها 8-9 روز و يک نسل نرها 6-7 روز طول می کشد. قدرت باروری اين کنه‏ها نسبتاً کم بوده و حدود 2-8 عدد تخم توليد می‏کنند. کندوهای آلوده در صورت عدم کنترل در مدت 3-4 سال از بين می روند.

خانوادة Dermanyssidae

کنه‏های اين خانواده انگل خارجی (اجباری) پرندگان و پستانداران هستند. بدن اين کنه‏ها بيضوی يا گلابی شکل بوده و پس از تغذيه از خون ميزبان به رنگ قرمز در می آيند. کليسرها نازک و بلند بوده و بند انتهايي آنها بلند و شلاقی شکل است. بند قاعده‏ای کليسر کوتاه است.

از گونه‏های مهم اين خانواده که پراکنش جهانی دارد کنه مرغ (Dermanyssus gallinae) است که دارای يک صفحه پشتی دوکی شکل می‏باشد. اين کنه‏ها دارای فعاليت شبانه بوده و طی روز در شکاف‏ها و حاشيه ديوار مرغداری‏ها پنهان می‏شوند. معمولاً در شکاف ديوارها تخم‏ريزی کرده و تخم‏ها پس از 1-2 روز تفريخ می‏شوند. لاروها (بدون انجام تغذيه) پس از 1-2 روز به پروتونمف تبديل شده و تغذيه خود را آغاز می‏کنند. پس از گذشت 1-2 روز ديگر به پوره سن 2 تبديل شده و به تغذيه خود ادامه می‏دهند. در نهايت به کنه بالغ تبديل شده و به اين ترتيب در شرايط مساعد سيکل زندگی آن ممکن است در يک هفته کامل شود.

اين کنه ناقل ميکروب وبای مرغان بوده و می‏تواند نوعی اسپيروکت با نام علمی Borrelia anserine را که عامل بيماری اسپيروکتوز طيور است انتقال دهد. کنه مرغ در مواردی باعث مرگ ميزبان شده و در جاهايي که پرندگان با انسان در ارتباط‏اند، به انسان به ويژه اطفال هم حمله کرده و گاهی تحريکات پوستی و خارش را ايجاد می‏کنند.

از ديگر کنه‏های اين خانواده می‏توان به کنه موش (Liponyssoides sanguineus) اشاره کرد. در اين کنه در سطح پشتی بدن علاوه بر يک صفحه پشتی مخروطی، يک صفحه گرد و کوچک هم وجود دارد. به جوندگان، پستانداران و از جمله انسان نيز حمله کرده و می‏توانند بيماري‏های مختلفی را از موش به انسان انتقال دهند.